| कैल्सियम | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| हल्का भूरा | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| साधारण गुणधर्म | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नाम, प्रतीक, संख्या | कैल्सियम, Ca, 20 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| तत्व श्रेणी | क्षारीय पार्थिव धातु | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| समूह, आवर्त, कक्षा | 2, 4, s | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| मानक परमाणु भार | 40.078g·mol−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन विन्यास | 1s2, 2s2 2p6, 3s2 3p6, 4s2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन प्रति शेल | 2, 8, 8, 2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| भौतिक गुणधर्म | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| अवस्था | ठोस | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| घनत्व (निकट क.ता.) | 1.55 g·cm−3 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| तरल घनत्व (गलनांक पर) |
1.378 g·cm−3 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| गलनांक | 1115 K, 842 °C, 1548 °F | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| क्वथनांक | 1757 K, 1484 °C, 2703 °F | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| संलयन ऊष्मा | 8.54 किलो जूल-मोल | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| वाष्पन ऊष्मा | 154.7 किलो जूल-मोल | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| विशिष्ट ऊष्मीय क्षमता |
25.929
जूल-मोल−1किलो−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| वाष्प दाब | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक गुणधर्म | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ऑक्सीकरण अवस्था | +2, +1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रोनेगेटिविटी | 1.00 (पाइलिंग पैमाना) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| आयनीकरण ऊर्जाएँ (अधिक) |
1st: 589.8 कि.जूल•मोल−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2nd: 1145.4 कि.जूल•मोल−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3rd: 4912.4 कि.जूल•मोल−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक त्रिज्या | 197 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| सहसंयोजक त्रिज्या | 176±10 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| वैन्डैर वाल्स त्रिज्या | 231 pm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| विविध गुणधर्म | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| क्रिस्टल संरचना | केन्द्रीय मुख घनाकार | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| चुम्बकीय क्रम | पराचुम्बकीय | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| वैद्युत प्रतिरोधकता | (20 °C) 33.6 nΩ·m | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय चालकता | (300 K) 201 W·m−1·K−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय प्रसार | (25 °C) 22.3 µm·m−1·K−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ध्वनि चाल (पतली छड़ में) | (20 °C) 3810 m.s-1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| यंग मापांक | 20 GPa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| अपरूपण मापांक | 7.4 GPa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| स्थूल मापांक | 17 GPa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| पॉयज़न अनुपात | 0.31 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| मोह्स कठोरता मापांक | 1.75 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ब्राइनल कठोरता | 167 MPa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| सी.ए.एस पंजीकरण संख्या |
7440-70-2 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| समस्थानिक | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
कैल्सियम (अंग्रेज़ी:Calcium) आवर्त सारणी का एक तत्त्व है। कैल्सियम का प्रतीकानुसार Ca तथा परमाणु संख्या 20 होती है। कैल्सियम का परमाणु भार 40 होता है। कैल्सियम का इलेक्ट्रॉनिक विन्यास 1s2, 2s2 2p6, 3s2 3p6,4s2 है।
प्राप्ति
- कैल्सियम प्रकृति में मुक्त अवस्था में नहीं पाया जाता है। परंतु कार्बोनेट, सल्फेट फॉस्फेट, फ्लोराइड सिलिकेट आदि यौगिकों के रूप में यह प्रकृति में विस्तृत रूप में पाया जाता है।
- कैल्सियम के यौगिक पृथ्वी की परत में 3.5% मात्रा में उपस्थित है।
- कैल्सियम हड्डियों, अण्डे के छिलके एवं शंख (मोलस्का समुदाय का प्राणी) का मुख्य अवयव है।
- दूध में सर्वाधिक मात्रा में पाया जाने वाला तत्व कैल्सियम है।
कैल्सियम का निष्कर्षण
कैल्सियम धातु का निष्कर्षण द्रवित कैल्सियम क्लोराइड एवं कैल्सियम फ्लोराइड मिश्रण के वैद्युत् अपघटन से किया जाता है। कैल्सियम फ्लोराइड कैल्सियम क्लोराइड को विद्युत अपघट्य बनाता है।
भौतिक गुण
- कैल्सियम चाँदी की तरह उजली धातु है।
- अन्य सामान्य धातुओं की अपेक्षा मुलायम परंतु सीसे की अपेक्षा कड़ी है।
- कैल्सियम का द्रवणांक 851° C, क्वथनांक 1439° C तथा आपेक्षिक घनत्व 1.55 होता है।
- कैल्सिय नम्य और तन्य होता है।
- कैल्सिय ऊष्मा और विद्युत का सुचालक होता है।
|
|
|
|
|
|
टीका टिप्पणी और संदर्भ
संबंधित लेख
संबंधित लेख
| आवर्त सारणी | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H | He | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Li | Be | B | C | N | O | F | Ne | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Na | Mg | Al | Si | P | S | Cl | Ar | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr | ||||||||||||||||||||||||
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe | ||||||||||||||||||||||||
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn | ||||||||||
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Uut | Uuq | Uup | Lv | Uus | Uuo | ||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||