| सोडियम | |||||||||||||||||||||||||||||
| चमकीली सफ़ेद धातु सोडियम की वर्णक्रम रेखाएँ | |||||||||||||||||||||||||||||
| साधारण गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नाम, प्रतीक, संख्या | सोडियम, Na, 11 | ||||||||||||||||||||||||||||
| तत्व श्रेणी | क्षार धातु | ||||||||||||||||||||||||||||
| समूह, आवर्त, कक्षा | 1, 3, s | ||||||||||||||||||||||||||||
| मानक परमाणु भार | 22.98976928g·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन विन्यास | 1s2, 2s2, 2p6, 3s1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन प्रति शेल | 2,8,1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| भौतिक गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||
| अवस्था | ठोस | ||||||||||||||||||||||||||||
| घनत्व (निकट क.ता.) | 0.968 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||
| तरल घनत्व (गलनांक पर) |
0.927 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||
| गलनांक | 370.87 K, 97.72 °C, 207.9 °F | ||||||||||||||||||||||||||||
| क्वथनांक | 1156 K, 883 °C, 1621 °F | ||||||||||||||||||||||||||||
| संकट बिंदु | 2573 K, 35 MPa | ||||||||||||||||||||||||||||
| संलयन ऊष्मा | 2.60 किलो जूल-मोल | ||||||||||||||||||||||||||||
| वाष्पन ऊष्मा | 97.42 किलो जूल-मोल | ||||||||||||||||||||||||||||
| विशिष्ट ऊष्मीय क्षमता |
28.230
जूल-मोल−1किलो−1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| वाष्प दाब | |||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||
| ऑक्सीकरण अवस्था | +1, 0, -1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रोनेगेटिविटी | 0.93 (पाइलिंग पैमाना) | ||||||||||||||||||||||||||||
| आयनीकरण ऊर्जाएँ (अधिक) |
1st: 495.8 कि.जूल•मोल−1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| 2nd: 4562 कि.जूल•मोल−1 | |||||||||||||||||||||||||||||
| 3rd: 6910.3 कि.जूल•मोल−1 | |||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक त्रिज्या | 186 pm | ||||||||||||||||||||||||||||
| सहसंयोजक त्रिज्या | 166±9 pm | ||||||||||||||||||||||||||||
| वैन्डैर वाल्स त्रिज्या | 227 pm | ||||||||||||||||||||||||||||
| विविध गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||
| क्रिस्टल संरचना | केन्द्रीय घनाकार | ||||||||||||||||||||||||||||
| चुम्बकीय क्रम | पराचुम्बकीय | ||||||||||||||||||||||||||||
| वैद्युत प्रतिरोधकता | (20 °C) 47.7 nΩ·m | ||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय चालकता | (300 K) 142 W·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय प्रसार | (25 °C) 71 µm·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| ध्वनि चाल (पतली छड़ में) | (20 °C) 3200 m.s-1 | ||||||||||||||||||||||||||||
| यंग मापांक | 10 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||
| अपरूपण मापांक | 3.3 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||
| स्थूल मापांक | 6.3 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||
| मोह्स कठोरता मापांक | 0.5 | ||||||||||||||||||||||||||||
| ब्राइनल कठोरता | 0.69 MPa | ||||||||||||||||||||||||||||
| सी.ए.एस पंजीकरण संख्या |
7440-23-5 | ||||||||||||||||||||||||||||
| समस्थानिक | |||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||
(अंग्रेज़ी:Sodium) सोडियम का प्रतीकानुसार 'Na' तथा परमाणु संख्या 11 होती है। सोडियम का परमाणु भार 22.997 होता है। सोडियम का इलेक्ट्रॉनिक विन्यास 1s2, 2s2 2p6, 3s1 है।
प्राप्ति
अत्यंत ही क्रियाशील तत्व होने के कारण यह मुक्त अवस्था में नहीं पाया जाता है। संयुक्त अवस्था में यह पर्याप्त मात्रा में क्लोराइड, नाइट्रेट, कार्बोनेट, बोरेट और सल्फेट के रूप में पाया जाता है।
निष्कर्षण
सोडियम धातु का निष्कर्षण कास्टनर विधि द्वारा द्रविण सोडियम हाइड्रॉक्साइड के वैद्युत् अपघटन से किया जाता है। डाउन विधि द्वारा भी पिघले हुए सोडियम क्लोराइड के वैद्युत् अपघटन से सोडियम धातु बड़े पैमाने पर प्राप्त की जाती है।
भौतिक गुण
- सोडियम चाँदी के समान सफ़ेद धातु है।
- सोडियम मुलायम होता है एवं इसे चाकू से आसानी से काटा जा सकता है।
- सोडियम का आपेक्षित घनत्व 0.97 होता है। पानी से हल्का होने के कारण यह पानी पर तैरने लगता है।
- सोडियम विद्युत का सुचालक होता है।
- सोडियम धातु बेंजीन तथा ईथन में विलेय होता है।
|
|
|
|
|
|
टीका टिप्पणी और संदर्भ
संबंधित लेख
| आवर्त सारणी | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H | He | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Li | Be | B | C | N | O | F | Ne | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Na | Mg | Al | Si | P | S | Cl | Ar | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr | ||||||||||||||||||||||||
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe | ||||||||||||||||||||||||
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn | ||||||||||
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Uut | Uuq | Uup | Lv | Uus | Uuo | ||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||