| पोटैशियम | |||||||||||||||||||||||||||||||
| सफ़ेद और चमकीली धातु | |||||||||||||||||||||||||||||||
| साधारण गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नाम, प्रतीक, संख्या | पोटैशियम, K, 19 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| तत्व श्रेणी | क्षार धातु | ||||||||||||||||||||||||||||||
| समूह, आवर्त, कक्षा | 1, 4, s | ||||||||||||||||||||||||||||||
| मानक परमाणु भार | 39.0983g·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन विन्यास | 1s2, 2s2 2p6, 3s2 3p6,4s1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रॉन प्रति शेल | 2, 8, 8, 1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| भौतिक गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||||
| अवस्था | ठोस | ||||||||||||||||||||||||||||||
| घनत्व (निकट क.ता.) | 0.862 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| तरल घनत्व (गलनांक पर) |
0.828 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| गलनांक | 336.53 K, 63.38 °C, 146.08 °F | ||||||||||||||||||||||||||||||
| क्वथनांक | 1032 K, 759 °C, 1398 °F | ||||||||||||||||||||||||||||||
| त्रिगुण बिंदु | 336.35 K (63°C), kPa | ||||||||||||||||||||||||||||||
| संलयन ऊष्मा | 2.33 किलो जूल-मोल | ||||||||||||||||||||||||||||||
| वाष्पन ऊष्मा | 76.9 किलो जूल-मोल | ||||||||||||||||||||||||||||||
| विशिष्ट ऊष्मीय क्षमता |
29.6
जूल-मोल−1किलो−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||||
| ऑक्सीकरण अवस्था | 1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| इलेक्ट्रोनेगेटिविटी | 0.82 (पाइलिंग पैमाना) | ||||||||||||||||||||||||||||||
| आयनीकरण ऊर्जाएँ (अधिक) |
1st: 418.8 कि.जूल•मोल−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| 2nd: 3052 कि.जूल•मोल−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||
| 3rd: 4420 कि.जूल•मोल−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||
| परमाण्विक त्रिज्या | 227 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||
| सहसंयोजक त्रिज्या | 203±12 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||
| वैन्डैर वाल्स त्रिज्या | 275 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||
| विविध गुणधर्म | |||||||||||||||||||||||||||||||
| चुम्बकीय क्रम | पराचुम्बकीय | ||||||||||||||||||||||||||||||
| वैद्युत प्रतिरोधकता | (20 °C) 72 nΩ·m | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय चालकता | (300 K) 102.5 W·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ऊष्मीय प्रसार | (25 °C) 83.3 µm·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ध्वनि चाल (पतली छड़ में) | (20 °C) 2000 m.s-1 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| यंग मापांक | 3.53 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||
| अपरूपण मापांक | 1.3 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||
| स्थूल मापांक | 3.1 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||
| मोह्स कठोरता मापांक | 0.4 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| ब्राइनल कठोरता | 0.363 MPa | ||||||||||||||||||||||||||||||
| सी.ए.एस पंजीकरण संख्या |
7440-09-7 | ||||||||||||||||||||||||||||||
| समस्थानिक | |||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||
पोटैशियम (अंग्रेज़ी:Potassium) एक भौतिक तत्त्व है। पोटैशियम का प्रतीकानुसार K तथा परमाणु संख्या 19 होती है। पोटैशियम का परमाणु भार 39.0983 है। पोटैशियम का इलेक्ट्रॉनिक विन्यास 1s2, 2s2 2p6, 3s2 3p6, 4s1 होता है।
प्राप्ति
- पोटैशियम उपजाऊ मिट्टी उर पेड़-पौधों में तथा उत्तर बिहार की नोनी मिट्टी में नाइट्रेट के रूप में प्राप्य है।
- पोटैशियम कोराइड के विधुत्-अपघतन से पोटैशियम प्राप्ति होता है।
प्रकृति
- चाँदी- सी चमकीलि, जल से हल्की, नितांत अभिक्रियाशील, मुलायम, ऊष्मा व विद्युत का शुचालक है।
- पोटैशियम का गलनांक 62.5° C, क्वथनांक 762° C होता है।
- पोटैशियम मुक्तावस्था में अप्राप्त होता है।
मानव शरीर में पोटैशियम का उपयोग
पोटैशियम मानव शरीर में माँसपेशियों के संकोचन में, दिल की धड़कनों को नियमित करने में, रक्तचाप (ब्लडप्रेशर) को काबू में रखने में, स्नायुओं की क्रियाओं का ठीक से संचरण जैसे स्पर्श, तापमान, दबाव, पूरे शरीर में तरल स्राव को पहुँचाना आदि में लाभकारी रहता है।
प्राप्ति के स्रोत
संतरा, नीबू, केला, बिना पकी हुई सब्जियाँ और आलू में पोटैशियम काफ़ी मात्रा में पाया जाता है।
पोटैशियम की मात्रा ज़्यादा होने से होने वाले रोग
शरीर में पोटैशियम की मात्रा ज़्यादा होने से युवकों में दिल का दौरा, माँसपेशियों में बांयटे आना जैसे लक्षण पैदा हो जाते हैं।[1]
|
|
|
|
|
|
टीका टिप्पणी और संदर्भ
- ↑ आहार स्रोत (हिन्दी) जनकल्याण। अभिगमन तिथि: 5 अप्रॅल, 2011।
बाहरी कड़ियाँ
संबंधित लेख
| आवर्त सारणी | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| H | He | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Li | Be | B | C | N | O | F | Ne | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Na | Mg | Al | Si | P | S | Cl | Ar | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr | ||||||||||||||||||||||||
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe | ||||||||||||||||||||||||
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn | ||||||||||
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Uut | Uuq | Uup | Lv | Uus | Uuo | ||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||